Al-Ala

Wat het is

Al-ala, ook tarab al-ala, is de meest verbreide vorm van Andalusische muziek in Marokko¹. Het Arabische woord âla betekent werktuig, preciezer muziekinstrument: het onderscheidt de wereldlijke, met instrumenten gespeelde muziek van de religieuze samâ, waarbij alleen wordt gezongen, vaak op dezelfde melodieën en ritmes². Volgens sommige bronnen duikt het woord voor het eerst op in de 16e eeuw, in de kroniek Nuzhat al-hâdî van de historicus al-Ifrânî uit de tijd van de Saadiërs, en de uitdrukking tarab al-âla staat in de titel van de verzameling van al-Haïk³. Daarnaast bestaat in Marokko de gharnati⁴.

Het repertoire bestaat tegenwoordig uit elf nuba’s, grote suites van instrumentale en vocale stukken⁵. Elke nuba berust op een modus (tab’), die haar de naam geeft, en is verdeeld in vijf delen, de mizan, elk met een eigen grondritme; het hele repertoire telt daarmee 55 mizan⁶. De mizan heten basit, qaim wa-nisf, btayhi, darj en quddam en volgen een geleidelijke versnelling⁷.

Waar het vandaan komt

Al-ala is thuis in de historische steden van het noorden, vooral in Fez, de oude hoofdstad, en in Tetouan, daarnaast in Meknes en Tanger; naar aantal musici, omvang van het repertoire en aanzien is ze de belangrijkste muziektraditie van Marokko⁸. Men spreekt van de school van Fez, de school van Tetouan en de school van Rabat, genoemd naar grote meesters als al-Brîhî, Ahmed Loukili en Mohamed Larbi Temsamani, wier orkesten hun naam voortdragen⁹; een lesblad van Akadem noemt daarnaast Oujda¹⁰. In Oujda, Rabat en Salé is sinds de jaren 1920 ook de gharnati verbreid, een eigen variant van de Andalusische muziek¹¹. In de al-ala staat het instrument centraal, de gharnati daarentegen plaatst de zang op de voorgrond en kent 16 nuba’s, waarvan vier onvolledig¹².

Geschiedenis

Dat de muziek in al-Andalus uit Arabische en Amazigh-bijdragen is ontstaan, geldt als waarschijnlijk; noten of beschrijvingen uit die eeuwen bestaan niet¹³. De musicus en onderzoeker Omar Métioui beschrijft haar als een mengeling van Arabische muziek uit het Oosten, Afro-Amazigh-muziek uit de Maghreb en de muziek van het Iberisch Schiereiland van vóór 711; na de verdrijving van de Morisken in 1609 bleef de Maghreb haar enige drager¹⁴. Aan Ziryab, die in 857 in Córdoba stierf, worden veel vernieuwingen toegeschreven, waaronder de nuba zelf; de kunsthistoricus Mohamed Métalsi noemt dat legenden¹⁵.

Volgens een wijdverbreide overlevering waren er ooit 24 nuba’s, waarvan er in Marokko elf overbleven¹⁶. De muziekwetenschapper Yassir Bousselam acht dat, met de musicoloog Mahmoud Guettat, historisch niet bewezen: bij de oudste auteurs is nooit sprake van 24 nuba’s¹⁷. Sultan Mohammed III (reg. 1757–1790) gaf Muhammad al-Haïk (1720–1799) uit Tetouan de opdracht de gezongen gedichten te verzamelen, de Kunnâsh, die in 1780 voltooid was¹⁸; de verzameling legt gedichten, modus en ritme vast, maar niet de melodie¹⁹, en is tot op heden het naslagwerk van de musici²⁰.

In de 20e eeuw ontstonden de eerste geluidsopnamen: grammofoonplaten van Pathé tussen 1910 en 1940 en de opnamen van een al-ala-orkest op het Congres voor Arabische muziek in Caïro in 1932²¹. In Tetouan bestond van 1921 tot 1929 een Spaans-Marokkaans conservatorium, in Rabat stichtte Alexis Chottin in 1929 het conservatorium voor Marokkaanse muziek, en in 1939 vond in Fez het congres van de Marokkaanse muziek plaats²². Na de onafhankelijkheid in 1956 kwamen daar verenigingen en conservatoria bij, waar de muziek tegenwoordig wordt onderwezen²³.

Waarvan het is gemaakt

Drie instrumenten vormen de basis: de rabab, een uit één stuk vervaardigde strijkluit met een smalle, gewelfde klankkast, die als bas het spel draagt; de ud, een luit met korte hals zonder fretten; en de tar, een lijsttrom met geitenvel, waarvan de speler het tempo aangeeft²⁴. De oude Maghrebijnse luit, de ud ramal, is tegenwoordig vrijwel opgegeven; in haar plaats kwam de oosterse ud²⁵. In de tweede helft van de 20e eeuw kwamen daar darbuka, viool en altviool en de qanun bij²⁶, soms ook cello en piano²⁷. Gezongen worden gedichten in de vormen muwashshah, zajal, shugl en barawal²⁸.

Hoe het wordt gemaakt

De musici spelen en zingen tegelijk; het orkest wordt traditioneel geleid door een van de leden, die de zang inzet²⁹. Omdat een volledige nuba minstens zes uur duurt, wordt ze bijna nooit helemaal gespeeld: een concert van een tot twee uur brengt meestal stukken uit één enkele mizan, die met een instrumentaal voorspel begint³⁰. De nuba rasd duurt volgens Métalsi ongeveer zeven uur³¹.

Wanneer

Volgens een wijdverbreide overlevering hoort bij elke nuba en haar modus een tijdstip van de dag en een stemming³²; Bousselam houdt de toewijzing aan de 24 uren van de dag voor een mythe waarvoor geen historisch bewijs bestaat³³. Al-ala klonk op bruiloften, in de religieuze zang en als militaire muziek³⁴. In Fez bestaat een eigen festival van Marokkaanse Andalusische muziek³⁵.