Hammam

Wat het is

De hammam is een stoombad, ook ‘Moors bad’ genoemd, en stamt af van de antieke thermen¹. Meer dan duizend jaar hoorde hij met moskee en markt tot de kern van de stad². Hij is ingebed in de woonwijk en is een plek van samenzijn³. Voor Marokko telde La Vie éco in 2004 ongeveer 5000 hammams, waarvan zo’n 1000 in Casablanca⁴.

Geschiedenis

Als voorloper van het oosterse bad geldt het bad van de Omajjadenpaleizen in Syrië, met drie ruimten achter elkaar, onverwarmd, warm en heet, de hete direct naast de ketel⁵. Zijn bloeitijd beleefde de hammam van de 11e tot de 13e eeuw, toen het aantal baden de rang van een stad aangaf⁶. In het westen van de islamitische wereld grepen de baden terug op Andalusische en Omajjadische voorbeelden⁷.

Voor Fez noemt de kroniek Rawd al-Qirtas 93 baden ten tijde van de Almohaden; in 1942 waren het er dertig, waarin dagelijks meer dan 6000 baden werden genomen⁸. Tweeëntwintig daarvan behoorden toen aan de habous, de religieuze stichtingen, die ze bij opbod verpachtten; de hammam van Sidi Azouz stamt uit de Merinidentijd, uit dezelfde jaren als de medersa Bou Inania⁹. De hammam Seffarine in Fez was een van de casestudy’s van het onderzoeksproject HAMMAM (2005–2008)¹⁰.

Waarvan het is gemaakt

In het oude Fez kwamen de houten emmers van ruim 20 liter inhoud uit de wijk Kebabine, die naar hen is genoemd, en de koperen ketel van de koperslagers van de Seffarine; er werd gestookt met hout, zaagsel, olijfresten en mest¹¹. Tot de uitrusting van de vrouwen rekent La Vie éco henna, ghassoul-klei, de handschoen kis, zwarte zeep, oliën, spiegel en parfum¹². De ghassoul haalden de families in Fez uit Oost-Marokko, ze kneedden hem met water, droogden hem op het dak en mengden er rozenblaadjes en kamille door¹³.

Er wordt tot op heden veelal met hout gestookt: de routekaart van het ministerie van Energie uit 2021 noemt houtige biomassa zoals groenafval, snoeihout en zaagsel als brandstof van de hammams en bakovens en wil met alternatieven voor brandhout in huishoudens en hammams de druk op de bossen verminderen¹⁴.

Hoe het wordt gemaakt

Wie in 1942 in Fez kwam om zich te reinigen, begon met het wrijven; inzepen mocht pas daarna¹⁵. In de hete ruimte kneedde de masseur de badgast, wreef de huid met blote handen en daarna met de wollen handschoen af en sloot af met inzepen en afspoelen; vrouwen wasten eerst de henna uit hun haar, wreven zich af en brachten ghassoul aan¹⁶. Tegenwoordig neemt in het vrouwenbad de tayaba, de badhulp, het afwrijven en inzepen over, brengt henna of maskers aan en serveert aan het eind thee¹⁷.

Wanneer

Op vrijdag en op de vooravond van de feesten waren de baden vol¹⁸; La Vie éco noemt de vooravond van de vrijdag, van de ramadan en van de feesten¹⁹. In 1942 was de hammam ’s ochtends tot één uur voor de mannen, ’s middags tot tien uur ’s avonds voor de vrouwen²⁰. Het hoogseizoen is het koude jaargetijde²¹, en in de ramadan komen vaste klanten van een vrouwenbad ongeveer twee uur voor het verbreken van het vasten²².

Voor de bruiloft nam de bruid in Fez zeven baden; bij het laatste, de taqbib, goten de tayabat haar zeven emmers lauw water over het hoofd²³. De kraamvrouw ging tussen de zesde en de twintigste dag na de geboorte naar het bad²⁴; voor bruid en kraamvrouw, de nfissa, huurden families de hammam vroeger voor enkele uren²⁵. Voor het offerfeest gaan mannen en jongens naar de barbier en vaak ook naar het bad²⁶.

Waaraan je het herkent

Een hammam in Fez had in 1942 vier hoofdruimten achter elkaar: el-gelsa om je uit te kleden en te rusten, el-berrani, de koude ruimte, el-oustani, de lauwe, en ed-dakhli, de hete, met ongeveer 35 graden en een bassin met heet water voor de muur naar de oven²⁷. Van de straat leidt een geknikte gang naar de rustruimte²⁸. Licht valt alleen binnen door beglaasde openingen in gewelven en koepels²⁹.