Hchouma

Wat het is

Hchouma (ḥchouma) is een woord uit het Marokkaanse Darija dat Rahma Bourqia (Universiteit Mohammed V, Rabat) weergeeft met het dubbelbegrip ‘schroom en schaamte’; het duidt tegelijk de situatie van een mens aan en het gevoel dat hij daarin ervaart¹. De betekenis wisselt met de context en is veranderd van de traditionele tot de huidige Marokkaanse samenleving².

Het woordenboek van het Marokkaans-Arabisch van Richard S. Harrell (Georgetown University, 1966) splitst het woord in vier betekenissen: verlegenheid, schande, verlegenheid in de zin van schuchterheid, en zedigheid in de kleding; de uitroep ḥšuma ʿlik! betekent ‘je zou je moeten schamen’³. Tot dezelfde stam behoren het werkwoord ḥšem, ‘zich schamen, verlegen of schuchter zijn, niet durven’, het bijvoeglijk naamwoord ḥešman, ‘beschaamd, verlegen, schuchter’, en ḥešma, ‘zedigheid, schuchterheid’⁴. In het Engels-Marokkaanse deel staat ḥšuma voor ‘disgrace’: een gedraging brengt le-ḥšuma over de familie⁵.

Een lesboek van het Peace Corps vertaalt het woord kortweg met ‘schande’: ‘had shi hshouma’ betekent ‘dat is een schande’, ‘hshouma ʿlik’ zoveel als ‘schaam je’⁶.

Waar het vandaan komt

Het klassiek Arabisch kent het woord ḥchouma niet, wel ḥishma, met de betekenissen schroom, respect, kuisheid, terughoudendheid, deugd, beleefdheid en bescheidenheid⁷. Het woordenboek van Hans Wehr geeft voor ḥišma ‘schaamte, schuchterheid, terughoudendheid, zedigheid, fatsoen’ en voor het werkwoord ḥašama ‘beschamen’, in de afgeleide vormen ‘schromen iemand tegemoet te treden, terughoudend, bescheiden, schuchter zijn’⁸.

Verwante begrippen als ḥishma en al-ḥayāʾ bestaan in Arabische samenlevingen; Bourqia ziet ḥchouma daarom tegelijk verankerd in de Arabische en in de Marokkaanse overlevering⁹.

Wanneer

Men zegt ḥchouma over een daad of gedrag dat ingaat tegen de normen van de gemeenschap, bijvoorbeeld ontrouw, een leugen, bedrog, een gebroken belofte of gebrek aan respect voor de ouders¹⁰. Lichter weegt het bij de omgangsvormen, bijvoorbeeld bij een kind dat niet groet, of wanneer een gast niet op zijn minst een glas thee krijgt; dan bedoelt men eerder een verzuim dan een schande¹¹.

In de ramadan geldt het maatschappelijk als ḥchouma om in het openbaar te eten¹². Ook terughoudendheid kan bedoeld zijn: een lesboek van het Peace Corps raadt aan niet te verwachten dat wie een cadeau krijgt uitbundig bedankt; toegeven dat je een cadeau mooi vindt, zou als hachouma gelden¹³.

Ḥchouma werkt door de blik van de anderen en door wat er over iemand wordt verteld¹⁴. Tot het woordveld horen andere Darija-woorden als tabhdila (vernedering), fḍiḥa (schandaal) en ʿār (smaad), en tegenwoordig is het begrip ook op sociale netwerken en nieuwssites verbreid¹⁵. Harrells woordenboek voert ʿar, ‘schande, oneer’, en ʿib, ‘schandelijke daad’, op, met de uitroepen ʿar ʿlik! en ʿib ʿlik!, beide ‘schande over jou!’¹⁶.