Atay

Wat het is

Atay is het Marokkaanse woord voor thee.¹ Harrells woordenboek van het Marokkaans-Arabisch uit 1966 voert het op zonder lidwoord, daarnaast berrad voor de theepot en l-iqama de-s-siniya voor het theeservies, alles wat men nodig heeft om thee te zetten en in te schenken.² Bedoeld wordt groene thee met verse munt en suiker, die staat voor gastvrijheid, delen en gezelligheid.³

In volksliederen van de Amazigh, de aïta en de chaâbi staat de bereiding van de thee vaak voor gastvrijheid en genegenheid, dienblad, theepot en glazen voor het thuis.⁴ De groep Nass El Ghiwan maakte in 1972 het theeblad tot beeld van haar lied ‘Siniyya’, letterlijk ‘de Chinese’.⁵

Waar het vandaan komt

De thee komt uit China: in 2024 ging volgens een rapport van een Chinese brancheorganisatie 80.600 ton thee naar Marokko, voor 99,85 procent groene thee.⁶ Marokko is daarmee de belangrijkste bestemming voor Chinese groene thee.⁷

Het woord atay kwam volgens een wijdverbreide opvatting in de 18e eeuw met Britse of Nederlandse handelaren, van het Engelse ‘tea’ of het Nederlandse ‘thee’, misschien via het Tamazight.⁸

Geschiedenis

Europese handelscompagnieën brachten groene thee in de 17e en 18e eeuw in de Marokkaanse handel.⁹ Vanaf het midden van de 19e eeuw leverden Britse handelaren grote hoeveelheden aan Mogador, het huidige Essaouira, en aan Tanger; handelaren uit Guelmim brachten hem verder naar de Sahel, bijvoorbeeld naar Mauritanië en Mali.¹⁰

Met dalende prijzen en een zekere aanvoer verspreidde de thee zich in de 19e eeuw eerst in de steden, daarna op het platteland, en was hij niet langer voorbehouden aan de voorname kringen.¹¹

Hoe het wordt gemaakt

Eerst worden de theeblaadjes gespoeld, daarna wordt het suikerbrood met een hamertje stukgeslagen.¹² Er wordt van hoog ingeschonken; zo komt er lucht in de thee en vormt zich een licht schuimlaagje.¹³ De schrijver Edmond Amran El Maleh beschrijft in een roman uit 1990 het wachten op het schuim van de theepot boven het houtskoolkomfoor (kanoun).¹⁴ Voor het bijvullen kent Harrells woordenboek een eigen uitdrukking: leqqem l-berrad, de pot verse thee, muntblaadjes, suiker en kokend water geven voor de volgende schenkbeurt.¹⁵

Wanneer

Bij bezoek begint het ritueel meteen na aankomst van de gast; de thee nodigt uit om te blijven en te praten en wordt vaak met Marokkaans gebak geserveerd.¹⁶ In de grote steden staat hij tegenwoordig ook naast koffie en andere dranken.¹⁷ Op de Internationale Dag van de Thee 2025 presenteerde Marokko zijn theeceremonie op het hoofdkwartier van de FAO in Rome als teken van gastvrijheid.¹⁸ Bij de Berbers in het zuiden van Marokko eindigt volgens Lagdim Soussi elke maaltijd met glazen zeer zoet geserveerde thee.¹⁹