Kaftan

Wat het is

De kaftan is een lange tuniek voor bijzondere gelegenheden, in veel snitten en stoffen, met of zonder gordel¹. Kenmerkend zijn de opening in het midden, de knopen en de handgemaakte versiering van borduurwerk, kralen en lovertjes².

Tot de familie behoren veel vormen, waaronder takchita, mansouria, jabador en gandora en de chedda in varianten uit Tanger, Tetouan en Oujda³. Harrell vermeldt de mansouria als doorzichtig overkleed van de vrouwen en de kaftan als gewaad met lange mouwen en gordel⁴.

Waar het vandaan komt

Elke grotere stad had haar eigen variant⁵. Het dossier voor de UNESCO noemt stijlen als fassi, rbati, slaoui en oujdi en stoffen als het brokaat uit Fez⁶. Een fluwelen kaftan met goudborduursel uit de 19e eeuw in het museum van de Oudaya’s in Rabat is aan snit en versiering te herkennen als werk uit Tetouan⁷.

Geschiedenis

Volgens de catalogus van het museum van de Oudaya’s zou de Saadische sultan Abd al-Malik (reg. 1576–1578), die in Istanbul had gewoond, de kaftan naar Marokko hebben gebracht⁸. Volgens Europese reizigers werd hij vanaf de late 17e eeuw mode bij vrouwen uit de burgerij⁹. Het dossier voor de UNESCO begint eerder: volgens dat dossier wortelt de kaftan in een lange geschiedenis van kleding die zich sinds de middeleeuwen heeft doorontwikkeld, en verenigt hij Arabische en Amazigh-invloeden¹⁰.

Waarvan het is gemaakt

De stoffen zijn brokaat, fluweel en zijde¹¹. Boordsels van goud-, zilver- of zijdedraad, de sfifa, en knopen van draad, de akad, benadrukken de lijnen; daarbij komen gordels uit Fez, van brokaat of geborduurd en soms zo breed als een keurslijf¹². De sfifa voert Harrell op als sierboord aan kleren, doeken en gordijnen¹³.

Hoe het wordt gemaakt

Aan de kaftan werken veel handen: wevers voor brokaat, fluweel en zijde, kleermakers voor de vorm en ambachtslieden voor knopen, boordsels en borduurwerk¹⁴. Het dossier noemt de wever (zeradkhi), de snijder (fessal) en de borduursters, wier werk in elke regio een eigen handschrift draagt¹⁵. De vaardigheid wordt doorgegeven in families en werkplaatsen, maar ook in opleidingscentra en modescholen¹⁶.

Bij het goudborduurwerk uit Fez wordt de metaaldraad met stevig linnengaren op fluweel of leer vastgenaaid, een techniek die men couchering noemt¹⁷. Fluwelen kaftans met goudborduursel werden nog eind 20e eeuw op bruiloften en bij bijzondere gelegenheden gedragen¹⁸.

Wanneer

De kaftan wordt gedragen op bruiloften, naamgevingsfeesten, overgangsriten en andere belangrijke maatschappelijke en religieuze gelegenheden¹⁹. Het dossier noemt verder de tbourida, het ruiterspel, religieuze feesten en officiële gelegenheden²⁰.

Waaraan je het herkent

Voor de kaftan heeft het ministerie van Ambachten een label in het leven geroepen: volgens de minister werd ‘Caftan Marocain’ op 11 oktober 2024 met ambachtslieden, modeontwerpers en vakmensen vastgesteld; het berust op technische, culturele en erfgoedcriteria, zoals het naleven van overgeleverde snij- en naaitechnieken en de keuze van de materialen, en een controlesysteem moet de naleving waarborgen²¹. In januari 2025 publiceerde het OMPIC de inschrijving van het collectieve merk ‘Caftan Marocain’ (قفطان مغربي) voor kaftans die volgens overgeleverde Marokkaanse ambachtelijke procedés zijn gemaakt, daarnaast woordmerken voor ‘Haute Couture Marocaine’ in het Arabisch, Frans en Tamazight²². Sinds een overeenkomst met de Wereldorganisatie voor de Intellectuele Eigendom van 7 juli 2025 laat Marokko kaftan en zellige ook daar juridisch beschermen²³.