Tadelakt

Wat het is

Tadelakt is een verdichte, waterafstotende en gepolijste kalkpleister, die muren in ruimten met hoge vochtigheid en warmte kan beschermen.¹ In Marokko wordt hij gebruikt voor baden, wastafels, waterreservoirs, muren, plafonds, daken en vloeren.² Omdat hij als pasta wordt aangebracht, kunnen er naadloze rondingen worden gevormd; pigmenten geven hem elke kleur, traditioneel is een diep rood.³

Zijn oorspronkelijke plaats zijn de hammams en baden van de paleizen en riads, de stadshuizen met binnenplaats.⁴ Daarnaast bekleedt hij fonteinen, bassins, binnenplaatsen en sommige gevels.⁵ In de kasba van Taourirt in Ouarzazate hadden volgens het instandhoudingsplan van het Getty Conservation Institute en CERKAS de belangrijke ruimten waarin water werd gebruikt, baden en keukens, binnen zo’n kalkpleister; een binnenplaats in de wijk Stara heeft geheel witte tadelakt-muren.⁶

Waar het vandaan komt

De pleister is volgens Bladi.net ontstaan in de omgeving van Marrakesh⁷; ook Aujourd'hui le Maroc schrijft dat zijn geschiedenis nauw met Marrakesh verbonden is en dat grondstof en vakkennis tot op heden bij deze stad horen.⁸ De kalk wordt gebrand uit bepaalde kalkstenen van de regio Marrakesh.⁹ Bladi.net leidt de naam af van het Arabische werkwoord dalaka, dat wrijven, masseren en polijsten betekent¹⁰; in het Marokkaans-Arabisch betekent dlek wrijven of masseren, bijvoorbeeld in de hammam.¹¹ Futura vertaalt het woord daarentegen als ‘strelen’ in de taal van de Amazigh.¹²

Geschiedenis

Oorspronkelijk dichtte men met tadelakt waterreservoirs af¹³, en hij beschermde de muren van de hammams tegen vocht en binnendringend water; in Marrakesh bekleedde hij vroeger de muren van de stoombaden.¹⁴ Wolff, Diederichs en Ait el Caid hebben met de hammams van de kasba van de caïd in Tamnougalt en de kasba van Taourirt twee van de oudste stoombaden van Marokko onderzocht, waarvan de leemmuren door zo’n kalkpleister worden beschermd.¹⁵

Waarvan het is gemaakt

De grondstof is kalk, geen portlandcement¹⁶; Futura noemt luchtkalk met water en, naar wens, natuurlijke pigmenten.¹⁷ Het instandhoudingsplan voor de kasba van Taourirt beschrijft de tadelakt daar daarentegen als mengsel van kalk, zand en eiwit.¹⁸ Voor het afdichten dient zwarte zeep of olijfoliezeep.¹⁹

Hoe het wordt gemaakt

In een werkplaats in Marrakesh blust de ambachtsman eerst de kalkstenen in water tot ze tot korrels uiteenvallen, zeeft het poeder fijn, laat het 24 uur in water zwellen en mengt er dan een natuurlijk pigment door; de pasta brengt hij met de handen aan.²⁰ Gladgestreken wordt met een houten spatel, de fartasse, die voor gewelfde vlakken een afgerond uiteinde heeft; daarbij moet de laag overal even dik blijven.²¹

De pleister wordt volgens Futura in één enkele dikke laag aangebracht, meestal op een bestaande kalkmortel; zolang hij vers is, strijkt de maalem, de meester, hem glad met een platte kiezel, waarvan de draaiende beweging het materiaal verdicht.²² Bladi.net beschrijft daarentegen twee dunne lagen van elk ongeveer twee millimeter.²³ In Taourirt werd de pleister met gladde stenen en doek gewreven tot hij glansde en dicht was.²⁴

Als laatste komt de kiezel, niet groter dan een kinderhand: daarmee wrijft de ambachtsman het vlak in alle richtingen tot het glad is, dan drenkt hij het met in water opgeloste zwarte zeep, die de fijne scheurtjes sluit.²⁵ De vetzuren van de zeep vormen met de kalk in water onoplosbare kalkzepen, die het oppervlak afdichten.²⁶ Bij het drogen hardt de kalk uit met het koolstofdioxide uit de lucht; het oppervlak wordt onderhouden door het steeds opnieuw met zeepoplossing te behandelen.²⁷