Malhun

Wat het is

Malhun is gezongen poëzie in het Marokkaans-Arabisch, begeleid door luit, viool, rebab (een strijkinstrument) en kleine trommels¹. De taalkundige Hassan Jouad beschrijft het als gezongen literatuur in het dialect, die in Marokko ontstond en zich ontwikkelde in het milieu van de ambachtsgilden; omdat het publiek meestal niet kon lezen, werden de streng gebouwde verzen mondeling gedicht en waren ze bestemd om te horen². Het verbindt zang, theater, metafoor en symboliek in begrijpelijke taal en een feestelijke sfeer³.

De thema’s lopen van liefde, menselijke schoonheid, natuur en eten tot fantasiereizen en maatschappelijke kwesties; vaak dragen de gedichten een morele les⁴. De gedichten heten qasida (meervoud qsayed), en het repertoire omvat minstens 5000 liederen⁵.

Waar het vandaan komt

Malhun is ontstaan in de Tafilalet in het zuidoosten van Marokko⁶. Van daaruit bereikte het de grote steden, waar het vooral werd gekoesterd in de gilden van de ambachtslieden in de oude stadskernen⁷. Een bericht van het persbureau MAP noemt Meknes, Fez, Marrakesh, Salé en Azemmour als steden waar het bloeit, omdat de dichters daarheen trokken⁸.

Geschiedenis

Voor het begin noemen de bronnen geen eenduidige eeuw: Hassan Jouad plaatst het aan het begin van de 15e eeuw⁹, net als een column in Le360, die ‘El-Harbi’ van Ibn Aboud als oudste qasida noemt¹⁰; de Engelstalige Wikipedia noemt naast de 15e ook de 14e eeuw van de Meriniden¹¹. Tot de bekende dichters behoren Sidi Kaddour Alami uit Meknes en Thami Mdaghri¹². Alami werd volgens de kroniekschrijver Ibn Zaydan rond 1741 in Meknes geboren, studeerde daar aan de Grote Moskee, rekende sultan Moulay Abderrahman tot zijn leerlingen en stierf in 1850 in Meknes¹³. Mdaghri stamde uit Mdaghra in de Tafilalet, studeerde in Fez en vond erkenning aan het hof van de sultans Abderrahman en Mohammed IV¹⁴.

Op 6 december 2023 nam het UNESCO-comité op zijn 18e zitting in Botswana malhun op in de Representatieve Lijst van het Immaterieel Cultureel Erfgoed van de Mensheid¹⁵. De aanvraag ging in 2016 uit van een vereniging en werd uitgewerkt met de Academie van het Koninkrijk Marokko en het ministerie van Cultuur; in de nationale inventaris staat malhun sinds oktober 2018¹⁶.

Hoe het wordt gemaakt

Drie rollen dragen de traditie sinds haar begin: de dichter, die de verzen componeert, de bewaarder, die ze uit het hoofd leert en doorgeeft, en de zanger, die ze met een groep beroepsmusici voordraagt¹⁷. Elk gedicht volgt een qiyyas, een strofisch model met een eigen melodie; omdat tekst en melodie samen worden geleerd, schrijven de bewaarders de teksten op in een soort klankschrift dat het gezongen model weergeeft¹⁸.

Een qasida bestaat uit solistisch gezongen strofen (aqsam), waartussen een refrein, de harba, terugkeert; de dridka, een vereenvoudigde harba in sneller ritme, kondigt het einde aan¹⁹. Vroeger leerde men malhun in de leer bij zangers, musici, kopiisten en dichters en bij de ambachtslieden die instrumenten en kostuums maken; tegenwoordig ook in verenigingen en conservatoria en uit gedrukte tekstverzamelingen²⁰. Sinds de jaren 1960 staat malhun op het lesprogramma van de muziekconservatoria, en de staatsomroep onderhoudt een eigen ensemble²¹.

Wanneer

Traditioneel klonk malhun op familiefeesten van de ambachtslieden en op privéavonden die liefhebbers om beurten organiseerden; met radio en grammofoonplaat werd het publiek groter en jonger²². Tegenwoordig is het te horen op familiefeesten, in grote concertzalen en op eigen malhunfestivals²³. In de Tafilalet, die de MAP de historische bakermat ervan noemt, vond in 2010 de 16e Rencontre Sijilmassa du Melhoun plaats in Errachidia, Erfoud en Rissani²⁴.

Waaraan je het herkent

Malhun is in het dialect gedicht, niet in het klassiek Arabisch; daarin verschilt het van de Andalusische muziek, waarvan de gedichten klassiek Arabisch gebruiken²⁵.