Ahwach

Wat het is

Ahwach is de verzamelnaam voor een gezamenlijk spel dat poëzie, zang, trommelspel en dans verbindt¹. Het hoort bij de Tashelhit sprekende Chleuh, al lang gevestigd, in het Tamazight Ishelhayn genoemd². Een kleine ahwach kunnen al drie jongens in zo’n tien minuten spelen; een grote duurt ongeveer twintig minuten, brengt zo’n zestig dorpsbewoners samen en hoort bij de grote bruiloften³.

Waar het vandaan komt

Ahwach is thuis in de Anti-Atlas, de westelijke Hoge Atlas en de centrale Hoge Atlas tot aan een denkbeeldige lijn van Demnate naar de Asif Mgun⁴. In die overgangszone zag de etnomusicoloog Bernard Lortat-Jacob rond 1980 dat de ahwach de ahidous terugdrong, bijvoorbeeld bij de Ayt Mgun⁵. De Glaoua gelden als meesters van de ahwach; de encyclopedie van de Amazigh noemt ook de ahwach in de kasba Taourirt in Ouarzazate en die van de Ayt Wawzgit op de zuidhelling van de Toubkal⁶.

Waarvan het is gemaakt

Het instrument is de lijsttrommel, ter plaatse tagnza of allun (‘zeef’) genoemd, uit de familie van de bendir: zo’n zestig centimeter in doorsnee, met een strak gespannen geitenvel, in het dorp zelf gemaakt, met hout van de walnotenboom⁷. Anders dan bij de ahidous hebben de trommels geen snaren onder het vel; in de Anti-Atlas kunnen ze verschillend van grootte zijn en eigen taken hebben⁸. Een vuur midden op het plein verwarmt, verlicht en spant het vel van de trommels opnieuw⁹.

Hoe het wordt gemaakt

Een ahwach heeft drie groepen: een dichter-zanger die opent met een gezongen tweeregelig vers, talrijke trommelaars die het vers in koor overnemen, en dansende koren van mannen en vrouwen¹⁰. De koren staan in twee bogen tegenover elkaar, mannen aan de ene, vrouwen aan de andere kant, en zingen om beurten, nooit samen¹¹. De verzen tellen minder om hun betekenis dan om hun ritme; ze kunnen zelfs vervangen worden door een formule van betekenisloze lettergrepen¹².

Een goede vijftien trommels slaan samen de zware tellen¹³. Het tempo wordt van begin tot eind gelijkmatig sneller; na ongeveer twee derde verandert de ritmische grondfiguur, en die overgang heet tizi, ‘de bergpas’, omdat je daarachter een ander landschap ziet¹⁴. Een mooie ahwach bestaat niet zonder een geslaagde tizi¹⁵.

Wanneer

In de centrale Hoge Atlas begint het feestseizoen rond juni¹⁶. De ahwach van de grote zomerfeesten, vooral bruiloften, worden gedragen door de lâamt, de verenigingen van de jonge ongehuwde mannen van een dorp; er wordt vaak meerdere nachten achter elkaar gespeeld, en de toeschouwers zitten rondom op de dakterrassen¹⁷.

In Ouarzazate vindt het nationale festival van de Ahwach-kunsten plaats; de 14e editie liep van 22 tot 24 oktober 2026 in de kasba Taourirt en op andere pleinen van de stad, met bijna duizend artiesten, georganiseerd door de cultuurafdeling van het ministerie en de prefectuur Ouarzazate¹⁸.

Waaraan je het herkent

Ahwach verschilt van de ahidous van de Midden-Atlas en de oostelijke Hoge Atlas door trommels zonder snaren onder het vel, een ritme van twee of vier tellen in plaats van de gebruikelijke vijf, en doordat mannen en vrouwen meestal gescheiden dansen¹⁹.