Stampleem

Wat het is

Bij stampleem wordt ongebakken aarde blok voor blok tussen twee bekistingsplaten gestort en verdicht; deze platen heten in het Frans banches.¹ Door het stampen krimpt de aarde tot ongeveer de helft van haar volume en wordt ze na het drogen bijna zo hard als steen.² In het zuiden van Marokko is stampleem de belangrijkste techniek voor dragende muren; leemstenen (adobe) dienen voor de bovenste verdiepingen van de torens, voor borstweringen, siervormen, scheidingswanden, trappen en zuilen.³

Een ksar (meervoud ksour) is een gemeenschappelijke nederzetting achter muren met hoektorens, waarin woonhuizen, stallen, voorraadschuren, marktplein, vergaderruimte, moskee en medersa bij elkaar staan.⁴ De kasba daarentegen, in het Tamazight tighremt, is het grote huis van één familie rond een rechthoekige binnenplaats met vier versterkte vleugels; ze kan een boerenhuis zijn zoals in de oase Skoura of een paleis met de omvang van een klein dorp zoals in Taourirt of Telouet.⁵ In het zuiden van Marokko zijn er zo’n 300 kasba’s en 4000 ksour, verdeeld over de dalen van Draa, Dadès, Ounila en Ziz aan de rand van de Sahara.⁶

Waar het vandaan komt

Volgens ICOMOS behoren de leemgebouwen van het zuiden tot een bouwwijze van de gebieden aan de rand van de Sahara, die in de hele Maghreb van Mauritanië tot Libië voorkomt; bouwvorm en techniek werden waarschijnlijk al zeer vroeg door metselaars van Saharaanse herkomst naar de bergen en dalen van het zuiden gebracht.⁷ De bekendste ksar van het Ounila-dal is Aït-Ben-Haddou in de provincie Ouarzazate, 31 kilometer van de stad, op de zuidhelling van de Hoge Atlas; hij was een van de handelsposten op de weg van de oude Soedan via het Draa-dal en de pas Tizi n'Telouet naar Marrakesh.⁸

Geschiedenis

Of deze bouwwijze opkwam met de islamisering en de stichting van Sijilmassa in 757, is niet zeker; de oudste bewaarde gebouwen lijken niet verder terug te gaan dan de 17e eeuw, ook al zijn vorm en techniek veel ouder.⁹ Het Ounila-dal staat net als de oasedalen sinds 1953 onder bescherming¹⁰, en Aït-Ben-Haddou is sinds 1987 werelderfgoed van de UNESCO, met 3,03 hectare kernzone en 16,32 hectare bufferzone.¹¹ Ook de ksar van Taourirt, tegenwoordig midden in de stad Ouarzazate, stamt uit de 17e eeuw; zijn kasba, sinds 1954 nationaal cultureel erfgoed, was een residentie van de Glaoui en werd eind 19e eeuw door Si Hammadi el Glaoui uitgebouwd tot een ommuurd complex met stallen, werkplaatsen, markt, putten en hammams.¹² In 1972 verkochten de erfgenamen de kasba aan de gemeente Ouarzazate; sinds 2011 werkten het Getty Conservation Institute en het staatscentrum CERKAS een instandhoudingsplan uit, dat de overgeleverde leembouwtechnieken moet bewaren.¹³

Waarvan het is gemaakt

Aït-Ben-Haddou toont volgens ICOMOS de hele reeks bouwtechnieken aan de rand van de Sahara: stampleem in strekken en koppen gezet, gewone stampleem en leemstenen.¹⁴ De bouwmaterialen zijn tot op heden aarde en hout; pogingen om cement in te voeren hebben de toezichthoudende organen tot nu toe afgeweerd.¹⁵ In het algemeen is plaatselijke, weinig kleiige aarde zonder vezels geschikt, die men onder de humuslaag weghaalt.¹⁶ Voor het herstel van de kasba van Taourirt werd aarde van 15 kilometer afstand gebruikt, voor 67 procent zand en 33 procent klei, een verhouding die als passend voor stampleem geldt en overeenkomt met de oorspronkelijke aarde van de plek.¹⁷

Hoe het wordt gemaakt

De bekistingsplaten zijn ongeveer twee tot drie meter lang en zo’n 60 centimeter hoog, de muren worden 50 tot 60 centimeter dik; er wordt verdicht met een handstamper.¹⁸ Na elk deel wordt de bekisting verplaatst, zodat de muur laag voor laag groeit; deuren en ramen worden daarbij uitgespaard.¹⁹ In Taourirt zijn de stampleemmuren 60 tot 80 centimeter dik, de funderingen bestaan uit grote stenen, en korte stukken hout versterken de hoeken; de siervormen van leemstenen worden met leempleister bedekt.²⁰

Bij het herstel in Taourirt wordt de licht bevochtigde aarde in een metalen bekisting gestort en met een pneumatische hamer verdicht, die in het zuiden van Marokko de bewerkelijkere houten stamper grotendeels heeft vervangen; de blokken meten ongeveer 85 bij 250 bij 60 centimeter en worden met houten wiggen verbonden.²¹ De leemgebouwen zijn zeer kwetsbaar wanneer onderhoud en regelmatig herstel uitblijven.²² ICOMOS raadde in 1986 aan Aït-Ben-Haddou tot toetssteen te maken voor een instandhouding die teruggrijpt op de overgeleverde technieken van aarde- en houtbewerking²³; tegenwoordig houdt het CERKAS, het centrum voor de instandhouding van het bouwkundig erfgoed van de Atlas- en Subatlasgebieden, toezicht op de ksar en voert het zijn beheerplan uit.²⁴

Waaraan je het herkent

Kenmerkend voor de ksour zijn de hoektorens, waarvan de bovenste delen versierd zijn met patronen van leemstenen.²⁵ Vaak hoort er een versterkte voorraadschuur op een hoogte bij, agadir of ighram genoemd, zoals boven Aït-Ben-Haddou.²⁶