Zilver uit Tiznit

Wat het is

Bedoeld zijn de zilveren sieraden die vrouwen in de dorpen van de Anti-Atlas droegen: fibulaparen met borstsieraad, armbanden met email en niello, halskettingen met barnsteen en koraal, diademen, haarringen, hangers en oorbellen.¹ Bij de mannen dient de dolk tegelijk als wapen en als sieraad.²

Het belangrijkste stuk is het fibulapaar (tizerzai), verbonden door een borstsieraad van brede kettingen (sisla), in het midden waarvan een grote bol (tagmout) of een doosje (herz) hangt.³ De fibula’s houden de lange, om lichaam en schouders gedrapeerde doek, het belangrijkste kledingstuk van de vrouwen op het platteland, vlak boven de borst bij elkaar.⁴ De Encyclopédie berbère beschrijft de fibula van de Maghreb als omegavorm: een ring met beweegbare naald, paarsgewijs op de schouders gedragen om een rechthoekige doek vast te houden, de twee stukken meestal verbonden door een ketting waaraan in het midden een doosje hangt.⁵

Waar het vandaan komt

De stukken komen uit de bergdorpen van de Anti-Atlas, bijvoorbeeld van de Ida ou Semlal in het westen, de Ida ou Nadif in het centrum of de Ammeln rond Tafraoute; vorm, decor en techniek, vooral van de fibula’s, werden het kenmerk van de betreffende stam.⁶ Tiznit, de ‘hoofdstad van het zilver’, viert het ambacht met het festival Timizart, dat in 2023 voor de elfde keer plaatsvond.⁷ Geëmailleerde sieraden zijn in de Maghreb volgens de Encyclopédie berbère beperkt tot drie streken, waarvan er één de Marokkaanse Anti-Atlas is, ‘preciezer Tiznit’.⁸ Tiznit hoort tegenwoordig bij de regio Souss-Massa, en de Maison de l’Artisan rekent naast Tiznit ook Laayoune, Guelmim en Essaouira tot de plaatsen van de zilversmeedkunst.⁹

Geschiedenis

Volgens Grammet werkten de meesters (maâlmin) in Tahala beroepsmatig, terwijl de smeden in dorpen als Tizi Imichioun tegelijk boer waren.¹⁰ Eind 15e eeuw kwamen uit Spanje technieken en stijlvormen van de Andalusische edelsmeedkunst naar het zuiden; samen met de geometrische patronen van het land ontstond daaruit een zelfstandige kunstvorm.¹¹ De Encyclopédie berbère ondersteunt dat: de emailkunst, al in de Vandaalse en Byzantijnse tijd bekend, overleefde in Spanje de middeleeuwen en kwam met Andalusische ambachtslieden naar Noord-Afrika, waar ze in afgelegen bergstreken standhield.¹²

Fibula’s zijn in Marokko al voor de Romeinse tijd aangetoond, in Tamuda bij Tetouan en in Volubilis, toen meestal als boogfibula’s.¹³ Voor de omegafibula van de Berbers ziet Camps-Fabrer geen duidelijke plaatselijke ontwikkeling en vermoedt zij een invloed uit Spanje; of die met de verovering van 711 kwam of later met de Morisken, laat zij open.¹⁴

Waarvan het is gemaakt

Naast zilver gebruiken de smeden email, glazen cabochons, barnsteen, koraal, schelpen en munten.¹⁵ Voor groen en geel email stampte men vroeger glaskralen uit Bohemen of Murano fijn; tegenwoordig smelt men een glasvloeimiddel van zand, menie, kalium en soda, waaraan koperoxide voor blauw, chroomoxide voor groen en loodchromaat voor geel wordt toegevoegd.¹⁶

Hoe het wordt gemaakt

Tot de technieken behoren drijven, gieten, solderen, graveren en ciseleren, emailleren, niello en filigraan.¹⁷ Het email, vooral verbreid in het westen en centrum van de Anti-Atlas, vult cellen van gedraaid filigraandraad; bij niello wordt een mengsel van zilver, koper, lood en zwavel in gegraveerde vlakken gesmolten en afgeslepen, tot het alleen in de verdiepingen als zwarte laag achterblijft.¹⁸

Wanneer

Voor de bruiloft onderhandelde de toekomstige echtgenoot over de bruidsgave, die naast schapen, geiten, runderen en geld ook sieraden omvatte; deze bleven eigendom van de vrouw, ook na een scheiding, en werden in goede jaren aangevuld.¹⁹ Barnsteen en koraal werden op de souks tegen vaste, algemeen bekende prijzen verhandeld en golden daarom als veilige belegging.²⁰

Waaraan je het herkent

De nationale labelstrategie van het ministerie van Ambachten vermeldt zilveren sieraden uit Tiznit onder de sectoren waarvoor collectieve merken voor certificering worden gecreëerd; de certificaten krijgen bedrijven waarvan de monsters aan het gebruiksreglement voldoen.²¹ In januari 2025 vernieuwde het staatssecretariaat voor Ambachten bij het OMPIC het merk ‘Tazerzite’ voor zilveren sieraden uit de regio Souss-Massa.²² In het Musée national de la parure in de kasba van de Oudaya’s in Rabat, op 9 januari 2023 na de renovatie heropend, is de vaste tentoonstelling gewijd aan sieraden; de collectie werd met Amazigh-sieraden uit de persoonlijke verzameling van koning Mohammed VI أيده الله (moge Allah hem bijstaan) aangevuld.²³